Μετα-καλοκαιρινό γονεϊκό στρες: η αθέατη πλευρά των θερινών διακοπών

 

Κάθε άνοιξη οι γονείς ανυπομονούν να τελειώσει η σχολική περίοδος για να ξεκινήσουν τις καλοκαιρινές διακοπές. Αυτή την εποχή αναδύονται το καθημερινό εξαντλητικό πρόγραμμα και η συσσωρευμένη χειμερινή κόπωση και αυτό που ονειρεύονται γονείς και παιδιά είναι η στιγμή που θα βρεθούν δίπλα στη θάλασσα, θα απολαύσουν το μπάνιο τους και θα ξεφύγουν από δραστηριότητες, εργασίες και προγράμματα. 

 

Και πώς να μη το σκέφτονται αυτό καθώς στο συλλογικό φαντασιακό μας, το καλοκαίρι είναι συνυφασμένο με τη χαλάρωση, την ανεμελιά και την οικογενειακή αρμονία. Πόσο μάλλον για τα παιδιά που ανυπομονούν να βγουν από τις σχολικές τάξεις και να ξεκινήσουν τα ανέμελα παιχνίδια, τα μπάνια και τα παγωτά, χωρίς ξυπνητήρια και κανόνες. Αυτές άλλωστε, είναι και οι αναμνήσεις που είχαν και οι γονείς ως παιδιά.

Η πραγματικότητα όμως τώρα που τελειώνει το καλοκαίρι είναι λίγο διαφορετική για τη μεγάλη πλειονότητα των σημερινών γονιών. Στις μέρες μας, το καλοκαίρι έχει απωλέσει την αναζωογονητική του φύση. Μετατρέπεται συχνά σε μια ψυχοφθόρα δοκιμασία για την οικογένεια και έτσι μία περίοδος που παραδοσιακά θεωρείται η επιτομή της ανεμελιάς, καταλήγει τελικά να αποτελεί μια σημαντική πηγή στρες και εσωτερικής πίεσης.

Με το τέλος της καλοκαιρινής περιόδου, πολλοί γονείς όχι μόνο δεν αισθάνονται χαλαροί και ξεκούραστοι, αλλά νιώθουν εξαντλημένοι, πιεσμένοι και ψυχικά κενοί, σε σημείο να ονειρεύονται πότε θα ανοίξουν τα σχολεία για να ξεκουραστούν, είναι γνωστό άλλωστε μεταξύ γονέων αυτό το “αστείο”. 

Αυτή η κατάσταση που συνδέεται με τη λήξη του καλοκαιριού, περιγράφεται όλο και συχνότερα στη διεθνή βιβλιογραφία ως Post-summer parental stress (Μετα-καλοκαιρινό γονεϊκό στρες), αναδεικνύοντας μια ουσιαστική πρόκληση για την οικογενειακή ψυχική ευεξία.

Που οφείλεται όμως αυτή η κόπωση των γονέων;

Υπάρχει μία σειρά από συστημικούς, περιβαλλοντικούς και ψυχολογικούς παράγοντες που κλέβουν την ανεμελιά από τους γονείς, τους προκαλούν στρες και τους οδηγούν στην εξάντληση, στα νεύρα και τελικά στη μη απόλαυση του καλοκαιριού.

 

1. Η απότομη απώλεια της καθημερινής δομής

Τις πρώτες ημέρες του καλοκαιριού, υπάρχει η μετάβαση από κάτι βέβαιο, σε κάτι που εκ νέου πρέπει να δημιουργηθεί. Το δομημένο σχολικό πρόγραμμα δίνει τη θέση του στην απουσία ενός σταθερού καθημερινού πλαισίου και προκαλεί έντονη πίεση, επηρεάζοντας εξίσου τους γονείς και τα παιδιά. 

Αυτή η μετάβαση, από το σταθερό στο ασαφές, όπου μικροί και μεγάλοι γνωρίζουν τι συμβαίνει και τι ακολουθεί, γεννά αβεβαιότητα και είναι μία καθημερινή πρόκληση για τους γονείς προκειμένου να γεμίσουν το χρόνο της ημέρας. 

 

2. Η απουσία υποστηρικτικού δικτύου και η εργασία

Την ίδια στιγμή, η προσπάθεια των γονιών να βρουν τρόπο να απασχοληθούν τα παιδιά τους, την ώρα που εκείνοι δουλεύουν κατά το καλοκαίρι, ειδικότερα όταν δεν υπάρχει υποστηρικτικό περιβάλλον όπως στις παλιότερες γενιές (παππούδες, συγγενείς στο χωριό), δημιουργεί μία ψυχικά ευάλωτη κατάσταση και άγχος για τους γονείς που τους μεταθέτει την πλήρη ευθύνη για τη διαμόρφωση μίας δημιουργικής καθημερινότητας. Αυτή η αβεβαιότητα δεν δημιουργεί μόνο άγχος στους γονείς αλλά και στα παιδιά.

 

3. Η παγίδα των «τέλειων αναμνήσεων» και ο διπλός δεσμός

Επίσης, στην αντίληψη των γονιών, υπάρχει ένα διαρκές άγχος που οδηγεί σε ένα ψυχικό κενό που μπορεί να μην γεμίσει. Το καλοκαίρι εντείνει την αίσθηση των γονιών ότι πρέπει να δημιουργήσουν τις τέλειες καλοκαιρινές οικογενειακές αναμνήσεις και να ισχυροποιηθούν οι σχέσεις μεταξύ των μελών της οικογένειας. Αυτές οι προσδοκίες, συνδέονται και με την χειμερινή κόπωση, που πρέπει να ισορροπήσει στη συνείδηση των γονιών για να “γεμίσουν τις μπαταρίες τους” με εικόνες, συναισθήματα και βιώματα. 

Κομβικό σημείο σε αυτή την παράμετρο, διαδραματίζουν και οι κοινωνικές πιέσεις. Οι γονείς είναι εκτεθειμένοι σε ιδανικές εικόνες στα social media και σε μηνύματα που προκαλούν ενοχές (όπως «έχεις μόνο 18 καλοκαίρια μαζί τους») και έτσι βιώνουν έναν ψυχολογικό διπλό δεσμό (σύμφωνα και με τη θεωρία του Gregory Bateson). 

Δηλαδή, κάθε ημέρα, επειδή βρίσκονται σε καλοκαιρινές διακοπές, πρέπει να είναι οπωσδήποτε διασκεδαστική ή να κάνουν ό,τι περνά από το χέρι τους για να είναι οπωσδήποτε χαρούμενοι ακόμη και αν η κατάληξη μίας απόφασης δεν είναι καλή γιατί δεν υπάρχουν μέρες για να χάσουν, με αποτέλεσμα αυτή η απόκλιση μεταξύ προσωπικών προσδοκιών και πραγματικότητας να τους δημιουργεί πρόσθετα στρώματα άγχους και ενοχών που δεν τα κατάφεραν να γεμίσουν αυτό το κενό αντί να τους δημιουργεί χαρά.

 

4. Συναισθηματική ένταση και αισθητηριακή υπερφόρτωση

Ακόμη, στον αδόμητο χρόνο της θερινής περιόδου, τα συναισθήματα τείνουν να εκδηλώνονται με μεγαλύτερη σφοδρότητα. Η παιδική ανία, η υπερδιέγερση και οι συγκρούσεις μεταξύ των αδελφών συσσωρεύονται, την ίδια στιγμή που οι γονείς παλεύουν με το δικό τους αίσθημα ματαίωσης ή τις εσωτερικευμένες ενοχές. 

Οι υψηλές θερμοκρασίες λόγω κλιματικής αλλαγής, η αγωνία για τις πυρκαγιές με τις συνεχείς ειδήσεις στα ΜΜΕ, η διατάραξη του ύπνου και η απουσία ενός σταθερού πλαισίου, δοκιμάζουν τις αντοχές ακόμη και των πιο ψύχραιμων γονέων. Ιδιαίτερα για τα παιδιά που έχουν ανάγκη από προβλεψιμότητα, η καλοκαιρινή μετάβαση μπορεί να αποδειχθεί μια συναισθηματική πρόκληση πολύ μεγαλύτερη από εκείνη της σχολικής χρονιάς.

Τέλος, η διαρκής φασαρία, η ασταμάτητη σωματική εγγύτητα και οι αλλεπάλληλες διακοπές για ένα «Μαμά!» ή «Μπαμπά!», δημιουργούν ένα ασφυκτικό περιβάλλον. Για τους γονείς, που λαχταρούν να έχουν και λίγες προσωπικές στιγμές, αυτή η αδιάκοπη διέγερση μεταφράζεται αρχικά σε εκνευρισμό και αντιδραστικότητα, καταλήγοντας σταδιακά στην πλήρη γονεϊκή εξουθένωση (burnout).

 

5. Μία αθώα εποχή που δεν επιστρέφει

Ακόμη, οι σημερινοί γονείς, έζησαν ως παιδιά καλοκαίρια σε μία εποχή αγνή και αθώα, τουλάχιστον έτσι τη θυμούνται ως παιδιά. Μπορούσαν να φύγουν το πρωί και να γυρίσουν μόνο για να φάνε το μεσημέρι και το ίδιο το απόγευμα ως το βράδυ χωρίς να ανησυχούν οι γονείς τους για το που βρίσκονται. Χωρίς κινητά τηλέφωνα, ήξεραν ότι θα βρίσκονται πίσω την ώρα του φαγητού. Τώρα, οι γονείς είναι αγχωμένοι για το που βρίσκονται τα παιδιά τους ακόμη και αν βρίσκονται στον ίδιο χώρο, πόσω μάλλον να λείπουν για περισσότερη ώρα ή είναι σε ένα καινούριο μέρος. 

 

Ο αντίκτυπος στα παιδιά και ο φαύλος κύκλος

Το άγχος των γονέων, σε τέτοιες περιπτώσεις περνάει και στα παιδιά. Μία πρόσφατη μετανάλυση, δείχνει ότι το γονεϊκό και το παιδικό στρες συνδέονται. Όταν ένας γονέας νιώθει υψηλό άγχος, μπορεί να επηρεάσει την κορτιζόλη, την ορμόνη του άγχους στο παιδί. 

Επίσης, σύμφωνα με μία άλλη έρευνα, όταν οι γονείς είναι πιο αγχωμένοι, κουράζονται πιο εύκολα και έτσι καταφεύγουν ευκολότερα στη λύση της οθόνης για να εξασφαλίσουν και αυτοί λίγη αποσυμπίεση, γεγονός που συχνά ανακυκλώνει το αίσθημα της γονεϊκής ενοχής.

 

Επιστρέφοντας στην ουσία των διακοπών

Η κατανόηση του Μετά-καλοκαιρινού γονεϊκού στρες, υπογραμμίζει πως η διαρκής επιδίωξη της τελειότητας επιβαρύνει την ουσιαστική σχέση γονέα και παιδιού.

Σε μία εποχή που χαρακτηρίζεται από την παιδοκεντρικότητά της και την ενοχή των γονέων για την απόδοσή τους, οι ίδιοι οι γονείς έχουν τη λύση στο πρόβλημα χωρίς να το καταλαβαίνουν. Ασκούν υπερβολική πίεση στον εαυτό τους να είναι “οι απόλυτα ήρεμοι, διασκεδαστικοί γονείς” που δημιουργούν συνέχεια τις τέλειες αναμνήσεις. Όταν η πραγματικότητα διαψεύδει αυτό το ιδανικό, ο εσωτερικός κριτής αναλαμβάνει δράση.

Η ψυχολογική πραγματικότητα όμως (όχι η κοινωνική) είναι ότι τα παιδιά μπορούν να χαρούν κάθε στιγμή που βρίσκονται μαζί σας ακόμη και με τον πιο απλό τρόπο και δεν βαθμολογούν τις προσπάθειές σας. Χαίρονται απλώς που αποφεύγουν τα μαθήματα και το ξυπνητήρι. 

Θα είχε ενδιαφέρον αν οι γονείς θα μπορούσαν να ακούσουν τι χρειάζονται τα παιδιά από εκείνους το καλοκαίρι. Σίγουρα δεν χρειάζονται έναν εξαντλημένο γονέα-ψυχαγωγό, ούτε αξιολογούν το καλοκαίρι τους βάσει σκηνοθετημένων στιγμών. 

Αυτό που χρειάζονται, είναι έναν συναισθηματικά ισορροπημένο, παρόντα και αυθεντικό γονέα, με όλες τις ατέλειες του, καθώς και χώρο για ηρεμία και αληθινή σύνδεση.

Αυτό μετουσιώνεται στην μαγεία της αγκαλιάς, του τρυφερού βλέμματος και του λόγου εμπιστοσύνης του γονέα που θα γεμίσει την ψυχή τους και θα δημιουργήσουν μαζί την ομορφότερη, αν και ατελή καλοκαιρινή ανάμνηση, που θα διαρκέσει για πάντα.

 

Συγγραφέας: Δρ. Χάρης Πίσχος, Ψυχολόγος MSc, PhD | Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ | Υπαρξιακός Συστημικός Ψυχοθεραπευτής | Clinical & Health Psychologist | Επόπτης Συστημικής Προσέγγισης